Mới đây, cái tên Virus Nipah lại một lần nữa khiến cộng đồng quốc tế lo ngại. Với tỷ lệ tử vong từ 40% đến 75% và chưa có vaccine đặc trị, đây thực sự là một "thử thách" lớn cho sức khỏe cộng đồng.

Theo cập nhật mới nhất tính đến cuối tháng 1/2026, Việt Nam vẫn chưa ghi nhận bất kỳ trường hợp mắc bệnh do virus Nipah nào ở người. Đây là một tín hiệu đáng mừng, tuy nhiên chúng ta tuyệt đối không được chủ quan.

Dù nguy cơ xâm nhập được đánh giá ở mức thấp, nhưng các cơ quan chức năng y tế hiện đang thắt chặt công tác giám sát trên toàn quốc. Việc chủ động nắm vững dấu hiệu nhận diện và cách phòng ngừa chính là "vũ khí" tốt nhất để chúng ta bảo vệ cộng đồng ngay từ sớm.

Hãy cùng Mooncare tìm hiểu chi tiết để có cái nhìn đúng đắn và chủ động bảo vệ bản thân cùng những người thân yêu nhé!

Virus Nipah: "Kẻ ẩn mình" từ tự nhiên

Virus Nipah (NiV) là một loại virus RNA thuộc họ Paramyxoviridae, đây không phải là một chủng virus mới. Nó được phát hiện lần đầu vào năm 1999 tại một ngôi làng cùng tên ở Malaysia, tên gọi “Nipah” xuất phát từ một ngôi làng nơi ghi nhận ổ dịch đầu tiên. Đây là loại virus lây truyền từ động vật sang người (zoonotic), với "vật chủ" tự nhiên là loài dơi ăn quả (Pteropus).

Từ dịch tiết của dơi, virus có thể lây lan sang các loài vật gần gũi như lợn, dê, chó, mèo... và cuối cùng là tấn công con người. Virus này rất nguy hiểm với tỷ lệ tử vong ở người dao động từ 40%-75%, có thể gây viêm não cấp tính, hôn mê và tử vong chỉ trong 24-48 giờ. Chính vì tính chất nguy hiểm, WHO đã xếp Nipah vào nhóm các tác nhân gây bệnh có nguy cơ bùng phát thành đại dịch.

Những triệu chứng "đánh lừa" thị giác

Ở giai đoạn đầu, nhiễm Virus Nipah rất dễ bị nhầm lẫn với cảm cúm thông thường. Bạn có thể cảm thấy:

• Sốt cao, đau đầu, đau cơ mỏi mệt.

• Ho, khó thở, viêm phổi, viêm màng não. 

Tuy nhiên, đừng chủ quan! Bệnh có thể diễn tiến cực nhanh. Khi virus tấn công hệ thần kinh, người bệnh sẽ gặp các triệu chứng nặng như:

• Chóng mặt, lú lẫn, co giật.

• Viêm não cấp tính dẫn đến hôn mê chỉ sau 24-48 giờ.

• Suy hô hấp nghiêm trọng.

Góc lưu ý: Những người may mắn vượt qua cơn nguy kịch vẫn có thể phải đối mặt với di chứng thần kinh lâu dài như suy giảm trí nhớ, thay đổi tính cách hoặc nhiều năm, các dấu hiệu nhiễm trùng tiềm ẩn do virus tái hoạt động vẫn xuất hiện.

Virus Nipah lây lan qua con đường nào?

Việc hiểu rõ cơ chế phát tán của Virus Nipah là "lá chắn" đầu tiên giúp chúng ta bảo vệ gia đình. Không giống như một số loại virus lây qua không khí, NiV lây truyền chủ yếu qua các con đường tiếp xúc trực tiếp:

• Từ động vật sang người (Cảnh giác với vật chủ trung gian):

  • Dơi ăn quả (Pteropus): Đây là nguồn gốc khởi nguồn. Virus tồn tại trong nước bọt, nước tiểu và phân của dơi.

  • Vật chủ trung gian: Các loài động vật gần gũi như lợn, dê, chó, mèo, gia súc... có thể nhiễm virus nếu ăn phải trái cây dính dịch tiết của dơi hoặc uống nguồn nước bị ô nhiễm. Tại các trang trại chăn nuôi tập trung, virus phát tán cực nhanh qua đường hô hấp giữa các cá thể, tạo thành một ổ dịch "khuếch tán" trước khi lây sang con người qua quá trình tiếp xúc, giết mổ mà không có đồ bảo hộ.

• Qua thực phẩm bị ô nhiễm (Mối họa từ trái cây tươi):

  • Bạn có biết, tại Bangladesh và Ấn Độ, nhiều đợt dịch đã bùng phát chỉ vì thói quen uống nhựa cây chà là hoặc ăn trái cây dính nước bọt của dơi.

  • Virus có thể tồn tại trên bề mặt trái cây nếu chưa được rửa sạch hoặc gọt vỏ. Đây là con đường lây nhiễm thầm lặng nhất trong đời sống hàng ngày.

• Lây truyền từ người sang người (Tiếp xúc gần):

  • Dù không lây lan mạnh mẽ qua không khí như SARS-CoV-2 hay Sởi, nhưng Virus Nipah lại lây qua dịch tiết, máu hoặc chất bài tiết của người bệnh.

  • Nguy cơ cao nhất nằm ở những người trực tiếp chăm sóc bệnh nhân (người thân, nhân viên y tế) nếu không sử dụng các biện pháp phòng hộ tiêu chuẩn. Hầu hết các ca lây nhiễm chéo này đều được ghi nhận trong phạm vi gia đình hoặc bệnh viện.

Triệu chứng nhiễm Virus Nipah: Diễn tiến nhanh đến đáng sợ

Một trong những lý do khiến Virus Nipah trở nên nguy hiểm là do thời gian ủ bệnh khá phức tạp, trung bình từ 4 - 14 ngày, nhưng cá biệt có trường hợp lên tới 45 ngày. Điều này khiến việc theo dõi dịch tễ trở nên khó khăn hơn bao giờ hết.

Các triệu chứng thường diễn ra theo 3 giai đoạn:

• Giai đoạn khởi phát (Giống cảm cúm): Người bệnh bắt đầu với các dấu hiệu không đặc hiệu: sốt cao đột ngột, đau đầu dữ dội, đau cơ, mệt mỏi, kèm theo nôn mửa và đau họng. Ở giai đoạn này, rất nhiều người lầm tưởng mình chỉ bị cảm lạnh hoặc viêm đường hô hấp thông thường.

• Giai đoạn diễn tiến nặng (Tấn công hệ thần kinh): Đây là lúc virus bắt đầu xâm nhập sâu. Người bệnh có thể xuất hiện tình trạng khó thở, viêm phổi không điển hình. Nghiêm trọng hơn, khi tấn công vào não, virus gây ra các biểu hiện: chóng mặt, lú lẫn, rối loạn ý thức và co giật. Chỉ trong vòng 24 - 48 giờ kể từ khi xuất hiện triệu chứng thần kinh đầu tiên, bệnh nhân có thể rơi vào trạng thái hôn mê sâu.

• Di chứng lâu dài (Nỗi ám ảnh sau hồi phục): Khác biệt hoàn toàn với nhiều loại virus khác, Nipah để lại những vết sẹo tâm lý và thể chất nặng nề cho người sống sót:

  • Về thần kinh: Co giật kéo dài, mất khả năng điều khiển cơ thể, khó khăn trong vận động hàng ngày.

  • Về tâm lý: Thay đổi tính cách (dễ cáu gắt), trầm cảm hoặc lo âu kéo dài, suy giảm trí nhớ và khả năng tập trung.

  • Tái phát muộn: Một số trường hợp hiếm gặp có thể bị viêm não tái phát sau nhiều tháng hoặc thậm chí nhiều năm chung sống với virus tiềm ẩn trong cơ thể.

Chẩn đoán mắc virus Nipah hiện nay như thế nào?

Chẩn đoán nhiễm virus Nipah gặp nhiều thách thức ngay từ giai đoạn đầu vì các triệu chứng ban đầu thường không đặc hiệu, giống với các bệnh cảm cúm hoặc viêm đường hô hấp thông thường.

Một số phương pháp chẩn đoán thường được áp dụng như:

• Khai thác tiền sử và triệu chứng lâm sàng: Bác sĩ cũng dựa vào triệu chứng và tiền sử tiếp xúc với nguồn lây, như dơi, lợn hoặc người bệnh, để đánh giá nguy cơ nhiễm vi rút Nipah. Đây là bước sơ bộ quan trọng vì triệu chứng ban đầu thường giống cảm cúm hoặc viêm đường hô hấp, dễ gây nhầm lẫn. Khai thác này giúp bác sĩ quyết định ai cần làm xét nghiệm chuyên sâu, đồng thời hỗ trợ giám sát và kiểm soát dịch bệnh hiệu quả.

• Xét nghiệm Realtime RT-PCR (Xét nghiệm PCR): Đây là phương pháp phổ biến nhất để phát hiện virus Nipah trực tiếp trong các mẫu cơ thể như máu, nước mũi, dịch họng, nước tiểu hoặc dịch não tủy. Về cơ bản, xét nghiệm này sẽ đọc mã di truyền RNA của virus, giống như “tìm chữ ký đặc trưng” của virus trong cơ thể bạn. Nếu virus hiện diện, RT-PCR sẽ báo kết quả dương tính. Phương pháp này nhanh và chính xác, nhưng yêu cầu lấy mẫu đúng cách và bảo quản cẩn thận.

• Xét nghiệm ELISA: Kỹ thuật này giúp phát hiện kháng thể hoặc kháng nguyên của virus trong mẫu máu, nước bọt hay dịch cơ thể khác. Với vi rút Nipah, ELISA giúp xác định xem người bệnh có phản ứng miễn dịch với virus hay không, hỗ trợ chẩn đoán và theo dõi các ca nhiễm.

• Nuôi cấy virus: Phương pháp nuôi cấy virus là cách “bắt sống virus” trong phòng thí nghiệm. Mẫu bệnh phẩm được lấy từ người hoặc động vật và nuôi để virus phát triển, từ đó xác nhận sự hiện diện của vi rút Nipah. Đây là phương pháp rất chính xác, nhưng tốn thời gian và chỉ được thực hiện ở các phòng thí nghiệm đặc biệt, thường dành cho nghiên cứu hoặc xác nhận ca bệnh nghiêm trọng.

  
  

Hiện đã có phương pháp điều trị đặc hiệu cho Virus Nipah chưa?

Một sự thật mà chúng ta cần đối mặt chính là: Hiện nay vẫn chưa có thuốc điều trị đặc hiệu hay vaccine phòng ngừa Virus Nipah được phê duyệt cho con người.

Vì vậy, mục tiêu chính trong y tế hiện nay khi đối phó với NiV là điều trị hỗ trợ. Cụ thể:

• Kiểm soát triệu chứng: Hạ sốt, giảm đau và cung cấp đủ nước cho cơ thể.

• Hỗ trợ hô hấp: Đối với các trường hợp bị viêm phổi hoặc suy hô hấp nặng, bệnh nhân cần được hỗ trợ bằng máy thở.

• Xử lý biến chứng thần kinh: Kiểm soát các cơn co giật và tình trạng viêm não bằng các liệu pháp chăm sóc đặc biệt (ICU).

Chính vì chưa có thuốc "tiên", việc phát hiện sớm và cách ly kịp thời đóng vai trò sống còn để giảm thiểu tỷ lệ tử vong và ngăn chặn dịch lây lan.

Cẩm nang 5 bước hạn chế nguy cơ nhiễm Virus Nipah từ Mooncare

1. "Khoảng cách an toàn" với động vật hoang dã

• Tránh xa dơi ăn quả: Không đến gần các khu vực dơi cư ngụ. Tuyệt đối không chạm vào dơi còn sống hoặc đã chết.

• Bảo vệ nguồn thực phẩm: Các loại cây ăn quả như xoài, chà là, chuối... nên được trồng cách xa khu vực chăn nuôi và nhà ở. Nếu thấy trái cây có dấu hiệu bị chim hoặc dơi cắn, hãy bỏ đi ngay lập tức.

2. Ăn chín, uống sạch và sơ chế kỹ

• Luôn rửa sạch, gọt vỏ kỹ trái cây tươi.

• Đặc biệt, WHO khuyến cáo không nên uống nhựa cây chà là tươi tại các vùng có dịch, vì đây là môi trường lý tưởng để virus ẩn náu.

• Đun sôi nước ép trái cây trước khi sử dụng để triệt tiêu mọi mầm bệnh tiềm ẩn.

3. Chăn nuôi an toàn và vệ sinh chuồng trại

• Đối với các hộ chăn nuôi: Cần khử trùng chuồng trại định kỳ. Nếu phát hiện gia súc (lợn, bò, dê...) có dấu hiệu ốm yếu, cần cách ly ngay và báo cho cơ quan thú y.

• Khi tiếp xúc hoặc giết mổ động vật nghi nhiễm, bắt buộc phải trang bị đồ bảo hộ đầy đủ: găng tay, khẩu trang và ủng.

4. Phòng ngừa lây nhiễm giữa người với người

• Vệ sinh tay: Rửa tay bằng xà phòng thường xuyên là cách đơn giản nhất để loại bỏ virus.

• Khi chăm sóc người bệnh: Sử dụng khẩu trang y tế và găng tay. Hạn chế dùng chung các vật dụng cá nhân như khăn mặt, bát đũa với người đang có triệu chứng sốt, ho.

5. Cẩn trọng khi di chuyển từ vùng dịch

• Nếu bạn vừa trở về từ các khu vực đang có dịch (như một số bang tại Ấn Độ hay Bangladesh), hãy tự theo dõi sức khỏe trong 14 - 21 ngày.

• Nếu xuất hiện các dấu hiệu: sốt, đau đầu, chóng mặt hoặc khó thở, hãy đến ngay cơ sở y tế gần nhất và thông báo đầy đủ tiền sử dịch tễ để được hỗ trợ kịp thời.

Lời kết của Mooncare

Virus Nipah là một lời nhắc nhở về tầm quan trọng của việc giữ gìn vệ sinh và tôn trọng môi trường tự nhiên. Đừng quá hoang mang, nhưng cũng đừng chủ quan. Hãy cùng Mooncare lan tỏa những kiến thức này để cộng đồng chúng ta thêm khỏe mạnh và an toàn!

Nguồn tham khảo:

1. World Health Organization: WHO. (2018, May 30). Nipah virus. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/nipah-virus

2. Banerjee, S., Gupta, N., Kodan, P., Mittal, A., Ray, Y., Nischal, N., Soneja, M., Biswas, A., & Wig, N. (2019). Nipah virus disease: A rare and intractable disease. Intractable & Rare Diseases Research, 8(1), 1–8. https://doi.org/10.5582/irdr.2018.01130

3. Ganguly, A., Mahapatra, S., Ray, S., Chattopadhyay, S., Islam, M. J., Garai, S., Dutta, T. K., Chattaraj, M., & Chattaraj, S. (2025). The rising threat of Nipah virus: a highly contagious and deadly zoonotic pathogen. Virology Journal, 22(1), 139. https://doi.org/10.1186/s12985-025-02728-4

4. (1) Bộ Y tế – 🛑 THÔNG TIN VỀ DỊCH BỆNH DO VI RÚT NIPAH VÀ KHUYẾN CÁO. . . | Facebook. (n.d.). https://www.facebook.com/MOHVIETNAM/posts/pfbid02HPqNToPEmH1LhYtH4SReXR3NuvvtpGjswZx9eKKb7qZ3xuu8h62KfYbBiLDp7RUhl?rdid=RAYhwudfbG8HxgxY#